Former’s problems : ಬೇಳೆಕಾಳು ಬೆಳೆಗಾರರ ಮುಗಿಯದ ಬವಣೆ …!

ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಏರುಪೇರುಗಳಿಂದ ರೈತರನ್ನು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂಥಾ ಸುಸ್ಥಿರವಾದ ನೀತಿಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ..

ಹಾಲೀ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಆವಕವಾಗಿರುವುದೇ ಇಂದು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಬೆಲೆ ಕುಸಿದಿರಲು ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣ. ಸತತವಾಗಿ ಎರಡನೇ ವರ್ಷವೂ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಬೆಲೆಯು ಕುಸಿದಿದ್ದು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ಬೆಳದ ರೈತರಿಗೆ ಈ ಎರಡನೇ ವರ್ಷವೂ ಸರಿಯಾದ ಬೆಲೆ ದಕ್ಕಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ೨೦೧೪-೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿತ್ತು. ಆಗ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲು ಕುಸಿತವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಅಭಾವವುಂಟಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಬೆಲೆಗಳು ಗಗನ ಮುಟ್ಟಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ದೈನಂದಿದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಕಾಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಳವಾಯಿತು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಅಧಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗಿ  ಈಗ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಸರಬರಾಜಿನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬೆಲೆಯು ಕುಸಿದಿದೆ. ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಸರಿಯಾದ ನೀತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಿಫಲವಾಗಿದೆ.

೨೦೧೪-೧೫ರಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಶೇ.೯.೭ರಷ್ಟು ಕುಸಿತ ಕಂಡಿತು. ಸತತ ಬರದಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಕಾಳಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೂ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಅಭಾವವುಂಟಾಯಿತು. ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಶೇ.೮೮ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶವು ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತವಾದದ್ದರಿಂದ ಬರದ ಅಪಾಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ೨೦೧೫-೧೬ರಲ್ಲಿ ದೇಶದೊಳಗೆ ೧೬.೩೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದನೆಮಾಡಿದರೆ ೫.೭೯ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ವಿದೇಶದಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ದೇಶದೊಳಗಿನ ಬಳಕೆಗೆ ಕೇವಲ ೨೧.೮೯ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿತ್ತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಡವಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ ಸರ್ಕಾರ ತಾನೇ ಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಬೆಲೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತರುವ, ತೊಗರಿ, ಉದ್ದು ಮತ್ತು ಕಡಲೆ ಬೇಳೆಗಳ ಮುಕ್ತ ಆಮದು, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ರಫ್ತಿನ ಮೇಲೆ ನಿಷೇಧ, ಮತ್ತು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಸರಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಯಡಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯನ್ನು ಹೇರುವಂಥ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಯ ಸ್ಥಿರೀಕರಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ೨೦ ಲಕ್ಷ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಪತ್ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹ ಸರ್ಕಾರ ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ರೈತರಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕನಿಷ್ಟ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯನ್ನುನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.

ಆದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪರಿಸ್ಥಿಯು ಅಂದಿಗಿಂತ ಇಂದು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾದ ಕನಿಷ್ತ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬೇಳೆಕಾಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಎರಡೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ೨೦೧೬-೧೭ರಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆ  ೨೨.೯೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಟ್ಟನ್ನಿನಷ್ಟಾದರೆ, ೬.೬೧ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಆ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೨೯.೪೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು ಬಳಕೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿತ್ತು. ಇದು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಜಾಸ್ತಿಯೇ ಆಗಿತ್ತು.

೨೦೧೭-೧೮ರ ಸಾಲಿಗೆ ಮಾಡಿರುವ ಉನ್ನತ ಮುಂದಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ೨೪.೫೧ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟಾಗಿದ್ದು ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಇದು ಕಳೆದ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ೧.೩೭ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರೆ, ಕಳೆದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೫.೬೬ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ೨೦೧೭ರ ಏಪ್ರಿಲ್- ಡಿಸೆಂಬರ್ ನಡುವೆ ೫.೧ ಮಿಳಿಯನ್ ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಮದು ಸಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಿಂತ ಸರಬರಾಜೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಬೆಲೆಗಳು ಕುಸಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಬಾಬತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಸಗಟು ಬೆಲೆ ಸೂಚ್ಯಂಕವು ೨೦೧೭-೧೮ರಲ್ಲಿ ೨೬.೭ರಷ್ಟು ಇಳಿಕೆಯನ್ನೇ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಬೆಲೆ ಮಾರಾಟ ಮಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಶೇ.೩೦ರಷ್ಟು ಇಳಿಕೆಯನ್ನೇ ದಾಖಲಿಸಿವೆ. ಕನಿಷ್ಟ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯನ್ನು ನಾಮಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೂ ಹಲವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಮಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ಕನಿಷ್ಟ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯೇ ದಕ್ಕಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕನಿಷ್ಟ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿಯೇ ಮಂಡಿಗಳಲ್ಲಿನ ಬೆಲೆಯೂ ನಿಗದಿಯಾಗಬೇಕಿತ್ತು.

ಕೃಷಿ ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ದರ ಅಯೋಗ ಅಥವಾ ಸಿಎಸಿಪಿ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಸಿ-೨ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಳೆಯುವ ವೆಚ್ಚವು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಳಸುರಿಗಳ ದರವು ೨೦೧೫-೧೬ರಲ್ಲಿ ಶೇ.೨.೮ ರಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ೨೦೧೬-೧೭ರಲ್ಲಿ ಶೇ.೩.೭ರಷ್ಟಾಗಿತ್ತು. ಇದರರ್ಥವೇನೆಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಘಟಕದಷ್ಟು ಬೇಳೆಕಾಳುಗ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ರೈತರ ಆದಾಯ ಅಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರವು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ ರೈತರ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿದರಿಂದ ರೈತರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಿಗಡಾಯಿಸಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕನಿಷ್ಟ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯು ರೈತರಿಗೆ ಖಾತರಿಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಬೆಲೆಯನ್ನಾUಲೀ ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿದೆ.

ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕಾಣಿಸುವ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಳಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ಏಳು-ಬೀಳುಗಳು ಈ ಬೆಳೆಯು ಋತುಬದ್ಧ ಬೆಲೆ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಇಂದು ಬೆಳೆಗಾರರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಾಲಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಈ ಹಿಂದೆ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಅಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತವೆ. ಅಗತ್ಯಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಸರಬರಾಜನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹರಿದುಬಂದಿರುವ ಅಧಿಕ ಸರಬರಾಜಿನಿಂದ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದರೂ ರೈತರಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ರೈತರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ನಷ್ಟ ಉಂಟುಮಾಡಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಲಾಭ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಂತೆಯೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಎರಡೂ ಭಾರತವೇ ಆಗಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಗಳ ಅಗತ್ಯ ಬೀಳುತ್ತದೆ? ಭಾರತದ ಹೊರಗಡೆ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಬೇಡಿಕೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ನೀತಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬೆಲೆ ಸ್ಥಿರೀಕರಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ. ಬಂಪರ್ ಬೆಳೆ ಬಂದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರೈತರಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾದ ಬೆಲೆಗೆ ಖರೀದಿಸುವ ಖಾತರಿಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರವು ನೀಡಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರವು  ಆಮದಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನೂ ವಿಧಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ರಫ್ತನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು.

ಇವೆಲ್ಲವೂ ತತ್‌ಕ್ಷಣ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿರುವ ಕ್ರಮಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಕೊರತೆಯಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದಲೋ ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಯ ಏಳುಬೀಳುಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವ ರೈತರಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಬೆಲೆಗಳು ದೊರಕುವ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ರಚನೆಗಳನ್ನೂ ಸರ್ಕಾರಗಳು ರೂಪಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ರೈತರು ತಮ್ಮನಡುವೆ ರೈತಾಪಿಯ ಸಹಕಾರಿಗಳು ಅಥವಾ ಉತ್ಪಾದಕ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ರೈತಾಪಿಯ ಚೌಕಾಶಿಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಗಳ ಏರಿಳಿತದಲ್ಲಿ ಶಾಮೀಲಾಗಿ ಲಾಭ ಗಿಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಹಾವಳಿಯಿಂದ ಪಾರಾಗುವಂಥ ನೀತಿಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಉತ್ತಮ ಬೀಜಗಳ ಲಭ್ಯತೆ, ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಉಗ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಶೀತಲಾಗರಗಳಂಥ ಸಂಗ್ರಹ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಆಗ್ರೋ-ಕಂಪನಿಗಳ ಜೊತೆ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುಖಾಂತರವೂ ಬೆಲೆಯ ಏಳುಬೀಳುಗಳಿಂದ ರೈತರು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಬಚಾವಾಗಬಹುದು.

ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ರೈತರ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಕೊಳ್ಳುವ ನೀತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಧಿಕವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳನ್ನು ಪಡಿತರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಬಡವರ ಬಳಕೆಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂಥಾ ವಿತರಣಾ ನೀತಿಯನ್ನೂ ರೂಪಿಸಬೇಕಿದೆ. ಇದು ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶ ಕೊರತೆಯಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಹೆಚ್ಚಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

 

ಕೃಪೆ: Economic and Political Weekly

ಅನು: ಶಿವಸುಂದರ್

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com